Switch to: uk
26 March 2017 21:29PM

นวัตกรรมออกแบบผ้ามัดย้อมด้วยสีธรรมชาติ

16 Jan 13 ,  ttistextiledigest.com :ดร. ชาญชัย สิริเกษมเลิศ
  • 0

“การย้อมสีธรรมชาติ” นับเป็นภูมิปัญญาที่สำคัญมากแขนงหนึ่งที่ดำรงอยู่อย่างกลมกลืนในวิถีวัฒนธรรมผ้าพื้นบ้านมาอย่างยาวนานไม่ขาดตอน หนึ่งในกรรมวิธีการสร้างลวดลายบนผ้าที่รู้จักกันดีก็คือ  “การมัดย้อม”

ซึ่งเป็นการทำลวดลายบนผืนผ้าโดยการผูกมัดผ้า เพื่อมิให้น้ำสีซึมเข้าไปในบริเวณที่มัดไว้ เพื่อให้เป็นลวดลายที่ต้องการ ส่วนลวดลายที่ต้องการให้วิจิตรสวยงามมากน้อยเพียงใดนั้น ขึ้นอยู่กับเทคนิคและการผูกมัดด้วยวัสดุ ซึ่งป้องกันไม่ให้สีย้อมซึมผ่านเข้าไปได้ และคงเหลือเนื้อผ้าให้ติดสีน้ำย้อมให้เป็นสีสลับกับขาววัสดุที่ใช้มัดผ้ามัดย้อมได้แก่ เชือกฟาง ยางเส้น เชือกกล้วยและอื่นๆ ให้มีความเหนียว เพื่อจะได้ผูกมัดผ้าให้แน่นบริเวณที่ต้องการมัดย้อม

 

td_th_5

 

แนวคิดการออกแบบลาย

การออกแบบลายผ้ามัดย้อมเป็นการวางแผนจัดระเบียบ วางเป้าหมายในการออกแบบลาย โดยนำเสนอความคิดสร้างสรรค์อย่างมีแบบแผนเป็นไปตามระบบความคิดที่ปรากฏบนผืนผ้าที่มีความแปลกใหม่ด้วยลวดลาย เพื่อสนองความต้องการในประโยชน์ใช้สอยและความงาม ตามวัตถุประสงค์เป้าหมายของการสร้างผลงาน ดังนั้นการออกแบบลายผ้ามัดย้อมจึงรวมถึงการใช้คุณลักษณะของการใช้สี  และเทคนิคการทำผ้ามัดย้อมมาประกอบกับการออกแบบลายให้เกิดความสวยงาม สีจึงเป็นองค์ประกอบสำคัญที่แสดงให้เห็นคุณค่าควบคุมการเปลี่ยนแปลงองค์ประกอบในส่วนอื่นๆ การใช้สีให้เกิดจังหวะแสดงลักษณะลวดลายและรอยมัด ลักษณะการแทรกซึมของสีที่ผสมผสานกัน การสร้างสรรค์ลายผ้ามัดย้อมจึงก่อให้เกิดการแสดงออกของลายผ้าที่ปรากฏบนพื้นผ้า สีสัน อารมณ์ และความรู้สึกได้อย่างงดงาม โดยอาศัยความงดงามจากธรรมชาติมาสร้างสรรค์ดัดแปลงมีลวดลายในธรรมชาติที่เปรียบเสมือนวัตถุดิบทางความคิดที่มีอิทธิพลต่อการออกแบบและการสร้างสรรค์ อีกทั้งยังเป็นแรงบันดาลใจในลักษณะต่างกันเช่นแนวความคิดที่เกิดจากเส้นต่างๆ ลวดลายที่เกิดจากรูปเรขาคณิตจากองค์ประกอบต่างๆ ที่เป็นต้นกำเนิดของลวดลาย  การออกแบบลวดลายซึ่งได้รับแรงบันดาลใจจากธรรมชาติ เอกลักษณ์ของความเป็นไทย ผนวกกับความต้องการอนุรักษ์กระบวนการย้อมสีธรรมชาติซึ่งนับเป็นภูมิปัญญาอันล้ำค่า

 

ทีมนักวิจัยได้เล็งเห็นถึงความสำคัญของวัสดุธรรมชาติ พืชพันธุ์นานาชนิดที่มีอยู่ในประเทศไทย หาได้ตามธรรมชาติ โดยเฉพาะพืชให้สีหลายชนิดที่ไม่เพียงแต่ให้สีย้อมตามธรรมชาติ หากแต่ยังมีคุณค่าในฐานะที่เป็นสมุนไพรไทย  นอกจากนี้ยังมีแนวคิดในการออกแบบลวดลายผ้ามัดย้อมเป็นลวดลาย สมุนไพรไทย ผักผลไม้ไทย ดอกไม้ไทย ขนมไทย ว่าวไทย และอัญมณีไทย เพื่อให้เห็นถึงความสำคัญของพืชพันธุ์ไทยที่หลายชนิดเป็นยา อาหาร และขนมไทย ซึ่งลวดลายใหม่จากการมัดย้อมผ้าในที่นี้ เกิดจากการออกแบบลายโดยใช้เทคนิคต่างๆ มาผสมผสานกัน  ก่อให้เกิดลวดลายที่แปลกใหม่ หากแต่ยังคงมีจุดมุ่งหมายไม่ต่างกับการออกแบบลวดลายของปู่ย่าตายายของเราในอดีตนั่นก็คือการสื่อให้เห็นถึงความสำคัญ ความอุดมสมบูรณ์ของธรรมชาติ และวิถีชีวิตของไทยเพื่อสะท้อนให้เห็นเอกลักษณ์ของไทยผ่านทางลวดลายบนผืนผ้านั่นเอง

 

td_th_6

 

วิจัยพัฒนาผ้ามัดย้อม

 

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนากระบวนการย้อมสีผ้ามัดย้อมด้วยสีธรรมชาติ  โดยมีวัตถุประสงค์เฉพาะคือ การออกแบบและพัฒนาลวดลายการมัดย้อมในรูปแบบผลิตภัณฑ์ต้นแบบผ้ามัดย้อมด้วยการย้อมจากสีธรรมชาติ  ผลการวิจัยพบว่าในการทดสอบย้อมสีธรรมชาติจำนวน 5 เฉดสี ได้แก่ สีแดงจากครั่ง สีเขียวจากใบหูกวาง สีน้ำเงินจากคราม สีเหลืองส้มจากเมล็ดคำแสด และสีเทาดำจากผลมะเกลือ  โดยในการทดลองย้อมจะใช้สารช่วยย้อม (Mordant) จากธรรมชาติ 3 ชนิด ได้แก่ น้ำปูนใส โคลน และน้ำขี้เถ้า ซึ่งสารช่วยย้อมแต่ละชนิดจะทำให้ได้เฉดของสีออกมาต่างๆ กันไป

 

ตารางแสดงการย้อมสีธรรมชาติด้วยสารช่วยย้อมธรรมชาติ

สารช่วยย้อม (Mordant)

ไม่ใช้สารช่วยย้อม

น้ำปูนใส

โคลน

น้ำขี้เถ้า

สีแดงจากครั่ง

RE00

RE01

RE02

RE03

สีเขียวจากใบหูกวาง

GR00

GR01

GR02

GR03

สีเหลืองส้มจากเมล็ดคำแสด

YL00

YL01

YL02

YL03

สีน้ำเงินจากคราม

BL00

BL01

BL02

Bl03

สีเทาดำจากผลมะเกลือ

GY00

GY01

GY02

GY03

ย้อม 3 หม้อ

ย้อม 5 หม้อ

ย้อม 7 หม้อ

ย้อม 9 หม้อ

สีน้ำเงินจากคราม

BL3

BL5

BL7

BL9

 

ในการทดสอบสมบัติการย้อมจากการเก็บตัวอย่าง 24 ตัวอย่างเพื่อทดสอบด้านความคงทนของสีต่อการซักและความคงทนของสีต่อเหงื่อ พบว่า ด้านความคงทนของสีต่อการซัก ผ้ามัดย้อมส่วนใหญ่มีความคงทนต่อการเปลี่ยนแปลงสีที่แตกต่างกัน

 

สรุปผลการทดสอบการซัก


ชนิดสีย้อม

รหัส

สีเปลี่ยนหลังซัก

ครั้งที่ 1

สีเปลี่ยนหลังซัก

ครั้งที่ 2

หมายเหตุ



คราม

BL00

4

BL3       2

คราม 3 หม้อ


คราม-น้ำปูน

BL01

4-5

BL5      2-3

คราม 5 หม้อ


คราม-โคลน

BL02

4-5

BL7     3-4

คราม 7 หม้อ


คราม-น้ำขี้เถ้า

BL03

5

BL9       4-5

คราม 9 หม้อ


ใบหูกวาง

GR00

3

1



ใบหูกวาง-น้ำปูน

GR01

1

2



ใบหูกวาง-โคลน

GR02

3

1



ใบหูกวาง-น้ำขี้เถ้า

GR03

2

3



มะเกลือ

GY00

3

2-3



มะเกลือ-น้ำปูน

GY01

2-3

3



มะเกลือ-โคลน

GY02

4

2 (เข้มขึ้น)



มะเกลือ-น้ำขี้เถ้า

GY03

2-3

3



ครั่ง

RE00

2-3

1-2



ครั่ง-น้ำปูน

RE01

4

1-2



ครั่ง-โคลน

RE02

2

3



ครั่ง-น้ำขี้เถ้า

RE03

2-3

3



คำแสด

YL00

1-2

2-3

 


คำแสด-น้ำปูน

YL01

2

2

 


คำแสด-โคลน

YL02

2

2

 


คำแสด-น้ำขี้เถ้า

YL03

1-2

1

 


 

กล่าวคือเมื่อทดสอบความคงทนของสีต่อการซักแล้วสีไม่เปลี่ยน ได้แก่ กลุ่มสีน้ำเงินจากคราม คือ BL00 ย้อมคราม 3 หม้อ BL01 ย้อมคราม 5 หม้อ BL02 ย้อมคราม 7 หม้อ  BL03 ย้อมคราม 9 หม้อ กลุ่มสีเทาดำจากผลมะเกลือ คือ GY02 ย้อมมะเกลือ มอร์แดนซ์โคลน กลุ่มสีแดงจากครั่ง คือ RE01 ย้อมครั่ง มอร์แดนซ์น้ำปูน ผ้ามัดย้อมส่วนใหญ่มีความคงทนต่อการเปลี่ยนแปลงสีในที่มีระดับ 3.0 ขึ้นไป กล่าวคือเมื่อทดสอบความคงทนของสีต่อการซักแล้วสีเปลี่ยนเล็กน้อย ได้แก่  กลุ่มสีเขียวจากใบหูกวาง  คือ GR00 ย้อมใบหูกวางไม่ใช้สารช่วยย้อม  GR02 ย้อมใบหูกวางมอร์แดนซ์โคลน GR03  ย้อมใบหูกวางมอร์แดนซ์น้ำขี้เถ้า

 

สำหรับความคงทนของสีต่อเหงื่อพบว่า ผ้ามัดย้อมส่วนใหญ่มีความคงทนของสีต่อเหงื่อแล้วอยู่ในระดับดีมาก ได้แก่ ผ้าที่ย้อมด้วยมะเกลือมอร์แดนซ์น้ำขี้เถ้า ผ้าที่ย้อมด้วยคราม (ย้อมคราม 3 หม้อ) ผ้าที่ย้อมด้วยคราม (ย้อมคราม 9 หม้อ) ส่วนผ้ามัดย้อมส่วนใหญ่มีความคงทนของสีต่อเหงื่อแล้วอยู่ในระดับดี ได้แก่ ผ้าที่ย้อมด้วยคำแสดมอร์แดนซ์โคลน ผ้าที่ย้อมด้วยคำแสดมอร์แดนซ์น้ำขี้เถ้า ผ้าที่ย้อมด้วยมะเกลือ ผ้าที่ย้อมด้วยมะเกลือมอร์แดนซ์น้ำปูน ผ้าที่ย้อมด้วยมะเกลือมอร์แดนซ์โคลน ผ้าที่ย้อมด้วยใบหูกวางมอร์แดนซ์โคลน ผ้าที่ย้อมด้วยครั่ง ผ้าที่ย้อมด้วยครั่งมอร์แดนซ์น้ำปูนและผ้าที่ย้อมด้วยคราม (ย้อมคราม 7 หม้อ)

 

จากผลการทดลอบย้อมสีธรรมชาติที่ได้เลือกเฉดสีที่นำไปออกแบบและพัฒนาลวดลายการมัดย้อม  โดยมีแนวคิดในการพัฒนาการมัดย้อมในรูปแบบผลิตภัณฑ์ต้นแบบผ้ามัดย้อม ได้แก่  ผ้าพันคอ จำนวน 6 คอลเล็คชั่น และกระเป๋า จำนวน 5 คอลเล็คชั่น โดยมีการกำหนดการออกแบบและการถ่ายทอดเทคโนโลยีการทำลวดลายจำนวน 6 ลายคือ ลายสมุนไพรไทย ลายอัญมณีไทย ลายว่าวไทย ลายผักผลไม้ไทย ลายดอกไม้ไทยและลายขนมไทย

 

โครงการวิจัยการพัฒนาลวดลายผลิตภัณฑ์ต้นแบบผ้ามัดย้อมด้วยการย้อมจากสีธรรมชาติ  จึงเป็นการเพิ่มมูลค่าผลิตภัณฑ์ด้วยการออกแบบลวดลายและพัฒนาผลิตภัณฑ์ต้นแบบในเชิงสร้างสรรค์ให้มีความเป็นสากล และปลูกจิตสำนึกในการอนุรักษ์ภูมิปัญญาท้องถิ่น ด้านผลิตภัณฑ์ต้นแบบผ้ามัดย้อมด้วยการย้อมจากสีธรรมชาติ